از شیراز تا جناح؛ روایت کوچ زنبورها برای برداشت عسل کنار هرمزگان

هر سال با نزدیک شدن به پاییز، برای ما در زنبورستان شفا شهد فصل تازه‌ای از زنبورداری آغاز می‌شود؛ فصلی که با بستن بار کندوها در یک شب از اواخر شهریور شروع می‌شود و ما را از شیراز به سمت جنوب ایران، به منطقه جناح در استان هرمزگان می‌برد.
مقصد ما منطقه‌ای است که درختان کنار آن در فصل پاییز میزبان زنبورهای عسل می‌شوند و فرصتی برای تولید یکی از عسل‌های شناخته‌شده جنوب ایران، یعنی عسل کنار، فراهم می‌کنند.
اما این سفر برای ما فقط یک کوچ فصلی و برداشت عسل نیست. در طول سال‌هایی که به جناح سفر کرده‌ایم، ارتباطی میان ما و مردم این منطقه شکل گرفته که حالا بخش جدانشدنی خاطرات هر سال زنبورستان ماست.
آشنایی اتفاقی با جناح؛ شروع یک همراهی چندساله
آشنایی ما با منطقه جناح در ابتدا کاملاً اتفاقی بود. در جست‌وجوی منطقه‌ای مناسب برای کوچ زنبورها و تولید عسل کنار، با این منطقه آشنا شدیم و تصمیم گرفتیم زنبورستان خود را به آنجا منتقل کنیم.
یکی از مهم‌ترین دلایل انتخاب جناح، شرایط پوشش گیاهی منطقه بود. در محدوده‌ای که زنبورستان را مستقر می‌کنیم، فعالیت کشاورزی گسترده و تنوع قابل‌توجهی از گیاهان گل‌دار وجود ندارد و درخت کنار منبع اصلی شهد در دوره گل‌دهی آن است.
این ویژگی از نظر زنبورداری اهمیت زیادی دارد؛ چون نوع پوشش گیاهی اطراف زنبورستان می‌تواند بر ترکیب شهد جمع‌آوری‌شده توسط زنبورها و ویژگی‌های عسل تولیدی تأثیر بگذارد. وقتی یک گیاه منبع غالب شهد باشد، احتمال تولید عسل با منشأ گیاهی غالب از همان گیاه بیشتر می‌شود.
البته تشخیص قطعی تک‌گل بودن عسل، به بررسی‌های تخصصی و در صورت نیاز آزمایش گرده‌شناسی نیاز دارد.
اما چیزی که در طول این سال‌ها برای ما اهمیت بیشتری پیدا کرد، آشنایی با مردم خوب جناح بود. برخورد گرم، مهمان‌نوازی و صمیمیتی که میان ما شکل گرفت، باعث شد این سفر دیگر فقط یک برنامه زنبورداری نباشد.
حالا مردم جناح خودشان پیگیر زمان کوچ ما هستند و منتظرند دوباره زنبورستان را در منطقه ببینند. ما هم هر سال با خاطره‌های خوب گذشته و اشتیاق دیدار دوباره دوستانمان به این منطقه برمی‌گردیم.
کوچ ۲۰۰ کندو از شیراز به جناح؛ سفری که در شب آغاز می‌شود
برنامه کوچ معمولاً از اواخر شهریور آغاز می‌شود. پیش از حرکت، باید مجوزهای مربوط به کوچ زنبورستان را از جهاد کشاورزی شیراز دریافت کنیم و پس از رسیدن به مقصد، آن‌ها را در جهاد کشاورزی جناح ثبت کنیم.
انتقال حدود ۲۰۰ کندو به منطقه، نیازمند برنامه‌ریزی دقیق است.
حرکت را در شب انجام می‌دهیم؛ زمانی که زنبورها پس از پایان فعالیت روزانه به کندوهای خود بازگشته‌اند. در این زمان امکان بارگیری کندوها فراهم می‌شود.
مسیر شیراز تا جناح حدود ۱۰ ساعت طول می‌کشد. در طول مسیر نباید توقف طولانی داشته باشیم، چون هدف این است که پیش از طلوع آفتاب به مقصد برسیم، کندوها را تخلیه کنیم و در محل مناسب مستقر کنیم.
زمان‌بندی اهمیت زیادی دارد. با طلوع آفتاب و افزایش دمای هوا، شرایط داخل کندوها دشوارتر می‌شود و تأخیر در تخلیه می‌تواند به زنبورها آسیب برساند.
به همین دلیل، تمام مراحل انتقال باید با دقت و سرعت مناسب انجام شود.

روزهای اول در جناح؛ مراقبت از زنبورها در گرمای جنوب
پس از رسیدن به جناح، کار ما تمام نمی‌شود؛ در واقع یکی از حساس‌ترین مراحل زنبورداری تازه آغاز شده است.
گرمای هوا در روزهای ابتدایی حضورمان در منطقه می‌تواند برای کلنی‌ها چالش‌برانگیز باشد. زنبورها برای تنظیم دمای داخل کندو به آب نیاز دارند و ما باید شرایط مناسبی برای دسترسی آن‌ها به آب فراهم کنیم.
در اطراف منطقه، ذخیره‌های طبیعی آب وجود دارد که مردم محلی به آن‌ها «آب‌انبار» می‌گویند. آب موردنیاز زنبورستان را از همین منابع تأمین می‌کنیم و در نقاط مختلف محل استقرار کندوها، ظرف‌ها و محل‌های مناسبی برای آب‌خوری زنبورها در نظر می‌گیریم.
در روزهای بسیار گرم، گاهی برای کمک به خنک شدن فضای داخلی کندو، روی قاب‌ها نیز آب می‌پاشیم. ایجاد سایه، آب‌رسانی و کمک به متعادل ماندن دمای کندو از اولویت‌های اصلی ما در این روزهاست.زنبورها نیز پس از استقرار، به‌تدریج محیط جدید را شناسایی می‌کنند و فعالیت خود را با شرایط منطقه هماهنگ می‌کنند.
این مراقبت‌های اولیه اهمیت زیادی دارند؛ چون یک کلنی سالم و قوی، شانس بیشتری برای بهره‌برداری مناسب از دوره شهدآوری خواهد داشت.
گل‌دهی درختان کنار در جناح از چه زمانی آغاز می‌شود؟
یکی از جذابیت‌های کوچ زنبورداری در جنوب ایران، وابستگی آن به فصل گل‌دهی گیاهان است.
درخت کنار یا سدر از گیاهان مهم شهدزای مناطق گرمسیری و جنوبی ایران به شمار می‌رود. زمان گل‌دهی آن در مناطق مختلف یکسان نیست و با توجه به شرایط آب‌وهوایی و موقعیت جغرافیایی تغییر می‌کند.
بر اساس تجربه ما، گل‌دهی درخت کنار در بعضی مناطق جنوبی ایران از اواسط شهریور آغاز می‌شود؛ اما در منطقه جناح معمولاً از حدود هفته اول مهرماه شروع می‌شود و نزدیک به یک ماه ادامه پیدا می‌کند.
در این مدت زنبورها از گل‌های کنار شهد جمع‌آوری می‌کنند و آن را به کندو منتقل می‌کنند. سپس با فعالیت‌های طبیعی خود، از جمله کاهش رطوبت شهد و فرآوری آن، به تولید عسل می‌پردازند.
این دوره برای زنبوردار اهمیت زیادی دارد؛ چون باید وضعیت کلنی‌ها، ذخیره شهد و فضای کافی برای نگهداری عسل مرتب بررسی شود.
برداشت عسل کنار؛ از کندو تا دستگاه استخراج
حدود ۱۵ روز پس از شروع دوره شهدآوری، نخستین مرحله برداشت عسل را آغاز می‌کنیم. برداشت دوم نیز تقریباً ۱۵ روز بعد انجام می‌شود؛ بنابراین معمولاً دو نوبت برداشت داریم که نوبت دوم به اوایل آبان می‌رسد.
یکی از نشانه‌های مهم آمادگی عسل برای برداشت، پوشیده شدن سلول‌های ذخیره عسل با لایه نازکی از موم است. به این فرایند در زنبورداری «درپوش‌گذاری» گفته می‌شود.
وقتی زنبورها سلول‌های حاوی عسل را با موم می‌پوشانند، معمولاً نشان می‌دهد که عسل به مرحله مناسبی از رسیدگی رسیده است. البته برای تصمیم‌گیری دقیق درباره زمان برداشت، میزان رطوبت عسل نیز اهمیت دارد.
فرایند استخراج در همان محل استقرار زنبورستان انجام می‌شود. ساختمانی در اختیار داریم که از آن به‌عنوان محل برداشت و استخراج عسل استفاده می‌کنیم.
این بخش از کار برای ما یک فعالیت خانوادگی است:
من و برادرم قاب‌های عسل را از کندوها خارج می‌کنیم و به اتاق استخراج منتقل می‌کنیم.
مادرم مسئول پولک‌تراشی است؛ یعنی لایه مومی روی سلول‌های عسل را برمی‌دارد تا عسل امکان خروج داشته باشد.
پدرم نیز با دستگاه اکستراکتور یا عسل‌گیر سانتریفیوژی، عسل را از داخل قاب‌ها استخراج می‌کند.
این همکاری خانوادگی یکی از بخش‌های دوست‌داشتنی کار ماست. هرکدام مسئولیتی داریم و نتیجه تلاش همه ما در نهایت به محصولی تبدیل می‌شود که قرار است به دست مصرف‌کننده برسد.

عسل کنار تازه چه رنگی دارد و چرا به‌مرور تغییر می‌کند؟
عسل کنار تازه استخراج‌شده در تجربه ما معمولاً رنگ روشن و متمایل به کرم یا ارده‌ای دارد.
یکی از ویژگی‌هایی که گاهی در عسل تازه کنار مشاهده می‌کنیم، تشکیل لایه‌ای از کف سفیدرنگ روی سطح عسل است.
در منابع و توصیف‌های مربوط به درخت کنار، به ترکیبات ساپونینی نیز اشاره می‌شود. این ترکیبات در بخش‌های مختلف گیاه وجود دارند و می‌توانند در ویژگی‌های کف‌کنندگی نقش داشته باشند؛ بااین‌حال، برای نسبت دادن قطعی کف ایجادشده در هر نمونه عسل به ساپونین، بررسی آزمایشگاهی لازم است.
نکته جالب این است که عسل کنار پس از استخراج ممکن است به‌مرور شفاف‌تر شود و رنگ آن نیز تیره‌تر به نظر برسد. در تجربه ما، هرچه از زمان برداشت بگذرد، این تغییر رنگ بیشتر قابل مشاهده است.
البته رنگ عسل به عوامل مختلفی از جمله ترکیب شهد، شرایط تولید و نگهداری بستگی دارد. بنابراین نمی‌توان صرفاً با روشن یا تیره بودن رنگ، درباره طبیعی بودن یا کیفیت عسل قضاوت کرد.
شناخت این ویژگی‌ها کمک می‌کند مصرف‌کنندگان هنگام خرید عسل، نگاه دقیق‌تری به محصول داشته باشند و تفاوت‌های طبیعی عسل‌های مختلف را بهتر بشناسند.
وقتی مردم جناح به زنبورستان می‌آیند
شاید دوست‌داشتنی‌ترین بخش روزهای برداشت عسل برای ما، حضور مردم جناح در زنبورستان باشد.
در روزهایی که مشغول استخراج عسل هستیم، مردم منطقه به محل زنبورستان می‌آیند، مراحل کار را از نزدیک تماشا می‌کنند و درباره زنبورها، درختان کنار، نحوه برداشت و ویژگی‌های عسل سؤال می‌پرسند.
ما هم با علاقه درباره فرایند تولید و استخراج عسل برایشان توضیح می‌دهیم.
بعضی از این افراد مشتریان قدیمی ما هستند و بعضی برای نخستین بار با ما آشنا می‌شوند. نکته جالب این است که تعدادی از مشتریان، عسل موردنیاز خود را همان زمان برداشت خریداری می‌کنند و تا سال آینده که دوباره به جناح برگردیم، از همان عسل استفاده می‌کنند.
در واقع، بعضی از مشتریان ما هر سال منتظر بازگشت زنبورستان هستنداین اعتماد برای ما ارزش زیادی دارد. تلاش می‌کنیم محصولی باکیفیت تولید کنیم تا بتوانیم پاسخگوی محبت و اعتمادی باشیم که مردم جناح در این سال‌ها به ما داشته‌اند.
پایان برداشت؛ آماده‌سازی زنبورها برای زمستان و بازگشت به شیراز
پس از برداشت دوم در اوایل آبان، هنوز کار ما در جناح تمام نشده است.
مدتی در منطقه می‌مانیم تا شرایط کلنی‌ها را بررسی کنیم و اقدامات لازم برای سلامت و آماده‌سازی آن‌ها را انجام دهیم. یکی از کارهای مهم این مرحله، کنترل کنه واروآ است؛ انگلی که در صورت مدیریت نشدن می‌تواند به سلامت زنبورها و قدرت کلنی آسیب جدی وارد کند.
با توجه به شرایط کلنی‌ها، اقدامات کنترلی و درمانی مناسب انجام می‌دهیم و زنبورها را برای ورود به دوره زمستان‌گذرانی آماده می‌کنیم.
پس از اتمام این مراحل، زمان بازگشت به شیراز فرا می‌رسد.
امسال نیز به لطف خداوند، سخاوتمندی طبیعت و درختان کنار، برداشت نسبتاً رضایت‌بخشی داشتیم. حالا که فصل برداشت به پایان رسیده، دوباره باید از جناح خداحافظی کنیم.
اما این خداحافظی برای ما فقط پایان یک فصل زنبورداری نیست.
ما از مردمی جدا می‌شویم که در این سال‌ها به دوستان خوبمان تبدیل شده‌اند؛ از کسانی که هر سال منتظر آمدنمان هستند، به زنبورستان سر می‌زنند، با ما گفت‌وگو می‌کنند و بخشی از خاطرات این سفر شده‌اند.
دلمان برای مهربانی‌هایشان تنگ می‌شود.
به امید دیدار دوباره؛ مردم خوب جناح، دلمان برایتان تنگ می‌شود و بی‌صبرانه منتظریم دوباره به اینجا برگردیم.
درباره شفا شهد
تجربه کوچ به جناح و برداشت عسل کنار، بخشی از مسیر زنبورداری خانواده شفا شهد است. ما در شفا شهد تلاش می‌کنیم مسیر تولید عسل را از مدیریت کندو و کوچ زنبورها تا برداشت و عرضه محصول، با دقت و مسئولیت‌پذیری دنبال کنیم.
برای آشنایی بیشتر با فعالیت‌ها و محصولات زنبورستان می‌توانید به وب‌سایت شفا شهد⁠ مراجعه کنید.